EN 12390 Sertleştirilmiş Betonun Test Edilmesi

Bir Avrupa standardı olan “EN 12390 Sertleştirilmiş betonun test edilmesi” standardı, aynı başlık altında yayınlanan şu alt bölümlerden oluşmaktadır:

• “EN 12390-1 Bölüm 1: Numuneler ve kalıplar için şekil, boyutlar ve diğer gereklilikler” standardında, küp, silindir ve prizma biçimindeki dökme beton test numunelerinin ve bunları üretmek için gereken kalıpların şekli, boyutları ve toleransları açıklanmaktadır. Bu standartta belirtilen toleranslar, mukavemet testlerinin gereksinimlerine dayanmaktadır, ancak diğer özellikler için yapılan testlere de uygulanabilir.

Bu standardın amaçları doğrultusunda, EN ISO 1101 standardında verilen terimler ve tanımlar yanı sıra şu tanımlar geçerlidir:

• Nominal boyut, genellikle kullanılan numune boyutu açıklamasıdır.
• Belirlenmiş boyut, bu standardın kullanıcısı tarafından izin verilen nominal boyut aralığından seçilen ve beyan edilen milimetre cinsinden numune boyutudur.

Test için numune EN 12350-1 standardına uygun olarak alınmalıdır. Numune, kalıplar doldurulmadan önce, geri dönüşüm kabı veya tepsisi ve kürek kullanılarak yeniden karıştırılmalıdır. Numunelerin numune alma yerinden uzakta üretilmesi durumunda, numunenin susuz kalması ve yeniden karıştırılabilir durumda kalması koşuluyla üretim yerine taşınabilir.

• “EN 12390-3 Bölüm 3: Test numunelerinin basınç dayanımı” standardında, sertleştirilmiş betonun test numunelerinin basınç dayanımının belirlenmesi için bir yöntem açıklanmaktadır. Test yapılırken, prensip olarak numuneler, EN 12390-4 standardına uygun bir basınç test makinesinde kırılmaya kadar yüklenir. Numunenin taşıdığı maksimum yük kaydedilir ve betonun basınç dayanımı hesaplanır.
• “EN 12390-4 Bölüm 4: Basınç dayanımı - Test makineleri için şartname” standardında, betonun basınç dayanımının ölçülmesinde kullanılan basınç test cihazlarının performansına ilişkin gereklilikler belirtir. Bu standart şu nedenlerle önemli görülmektedir:
  • Güvenilir ve tekrarlanabilir basınç dayanımı test sonuçları sağlar.
  • Makinenin yanlış hizalanması, zayıf kalibrasyon veya uygunsuz yükleme nedeniyle oluşan hataları önlemeye yardımcı olur.
  • İnşaat projelerinde yapı yönetmeliklerine uyumu ve kalite güvencesini destekler.
  • Doğru dayanım sınıflandırmasını sağlayarak beton yapıların güvenliğini ve performansını artırır.
• “EN 12390-5 Bölüm 5: Test numunelerinin eğilme dayanımı” standardında, sertleştirilmiş beton numunelerinin eğilme dayanımının belirlenmesine yönelik bir yöntem açıklanmaktadır. Test yapılırken prensip olarak prizmatik numuneler, üst ve alt silindirler aracılığı ile yük uygulanmasıyla bir eğilme momentine tabi tutulur. Dayanılan maksimum yük kaydedilir ve eğilme mukavemeti hesaplanır.
• “EN 12390-6 Bölüm 6: Test numunelerinin çekme dayanımı” standardında, sertleştirilmiş betonun test numunelerinin çekme dayanımının belirlenmesi için bir yöntem açıklanmaktadır. Referans numuneler kalıplanmış silindirik numunelerdir. EN 12504-1 standardı gerekliliklerine uygun en az 75 mm çapındaki çekirdekler bu yöntem kullanılarak test edilebilir. Kübik veya prizmatik numunelerin kullanımı standart ekinde yer almaktadır (Ek A). Test yapılırken prensip olarak silindirik bir numune, uzunluğu boyunca dar bir bölgeye uygulanan bir sıkıştırma kuvvetine tabi tutulur. Ortaya çıkan ortogonal çekme kuvveti, numunenin gerilimde başarısız olmasına neden olur.
• “EN 12390-7 Bölüm 7: Sertleşmiş betonun yoğunluğu” standardında, sertleştirilmiş betonun yoğunluğunu belirlemeye yönelik bir yöntem açıklanmaktadır. Bu yöntem, hafif, normal ağırlıkta ve ağır ağırlıkta beton için geçerlidir. Şu durumlarda sertleştirilmiş beton arasında ayrım yapar:
  • Alındığı gibi
  • Suya doymuş
  • Fırında kurutulmuş

Sertleştirilmiş beton numunesinin kütlesi ve hacmi belirlenir ve yoğunluk hesaplanır.

• “EN 12390-8 Bölüm 8: Basınç altında suyun nüfuz etme derinliği” standardında, su ile kürlenmiş sertleştirilmiş betonda basınç altında suyun nüfuz etme derinliğinin belirlenmesine yönelik bir yöntem açıklanmaktadır. Test uygulanırken prensip olarak sertleştirilmiş betonun yüzeyine basınç altında su uygulanır. Daha sonra numune bölünür ve su cephesinin nüfuz derinliği ölçülür.
• “EN 12390-9 Bölüm 9: Buz çözücü tuzlarla donma-çözülme direnci - Ölçekleme” standardı, betonun donma-çözülme ölçekleme direncinin hem su hem de sodyum klorür çözeltisi ile test edilmesini açıklar. Bu yöntem, yerel ortamda yeterli performans verdiği bilinen bir bileşen veya beton bileşimine karşı yeni bileşenleri veya yeni beton bileşimlerini karşılaştırmak veya test sonuçlarını yerel deneyimlere dayalı bazı mutlak sayısal değerlere göre değerlendirmek için kullanılabilir.

Farklı betonları, yani yeni bileşenleri veya yeni beton bileşimlerini değerlendirmek için test sonuçlarının ekstrapolasyonu uzman değerlendirmesi gerektirir.

Bazı durumlarda test yöntemleri özel betonları test etmek için uygun olmayabilir, örneğin yüksek dayanımlı beton veya geçirgen beton. Bu durumlarda sonuç dikkatle ele alınmalıdır. Ayrıca, bu standartta yer alan test yöntemleri ara sıra açılmalara maruz kalan agregaları belirleyemeyebilir.

Üç test yöntemi ile elde edilen sonuçlar arasında belirlenmiş bir korelasyon yoktur. Tüm testler zayıf ve iyi davranışı açıkça belirler, ancak marjinal davranış değerlendirmelerinde farklılık gösterirler. Test sonuçları için farklı kabul limitlerinin uygulanması, farklı maruz kalma şiddeti dereceleri için değerlendirme yapılmasını sağlar.

Test yapılırken prensip olarak beton test numunelerinden kesilen levha numuneler, 3 mm derinliğinde bir deiyonize su tabakası veya yüzde 3 sodyum klorür çözeltisi varlığında donma-çözülme saldırısına tabi tutulur. Donma-çözülme direnci, 56 donma-çözülme döngüsünden sonra test yüzeyinden ölçeklenen kütlenin ölçülmesiyle değerlendirilir.

• “EN 12390-10 Bölüm 10: Betonun atmosferik karbondioksit seviyelerinde karbonatlaşma direncinin belirlenmesi” standardında, bir betonun karbonasyon oranını belirleme yöntemi açıklanmaktadır. Bu standart, standartlaştırılmış iklim kontrollü bir odanın kullanıldığı ve numunelerin doğrudan yağmurdan korunan doğal bir maruziyet alanına yerleştirildiği bir prosedürü içerir. Standartlaştırılmış iklim kontrollü oda prosedürü referans yöntemdir. Bu prosedürler betonun ilk testleri için geçerlidir, ancak fabrika üretim kontrolü için geçerli değildir.

Test yapılırken prensip olarak aynı beton partisinden alınan kiriş çiftleri (veya test yaşı başına iki küp), burada belirtilen şekilde iklim kontrollü bir odada veya doğal maruz kalma alanında saklanır. Tanımlı maruz kalma sürelerinden sonra, her test yaşında kirişin yaklaşık 50 mm kalınlığındaki bir dilimi kırılır ve karbonatlaşma derinliği açısından test edilir. Küpler kullanılıyorsa, ikiye kırılır ve her küpün yarısı karbonatlaşma derinliğini ölçmek için kullanılır, diğer yarısı atılır. Karbonatlaşma derinliği, her kirişin veya küpün her yüzündeki üç noktada ölçülerek numune başına potansiyel olarak toplam 12 ölçüm ve iki numune için potansiyel olarak 24 ölçüm elde edilir. Tüm ölçümlerin ortalama karbonatlaşma derinliği hesaplanır. Kirişlerin kalıntıları, diğer önceden tanımlanmış yaşlarda test edilmek üzere iklim kontrollü odaya geri döndürülür. 3 ayda, 6 ayda ve 1 yılda alınan en az üç ölçüm seti kullanılarak karbonatlaşma oranı belirlenir.

• “EN 12390-11 Bölüm 11: Betonun klorür direncinin belirlenmesi, tek yönlü difüzyon” standardında, sertleştirilmiş betonun şartlandırılmış numunelerinin tek yönlü sabit olmayan hal klorür difüzyonunu ve yüzey konsantrasyonunu belirlemek için bir yöntem açıklanmaktadır. Test yöntemi, belirli bir yaşta klorür penetrasyonunun belirlenmesini sağlar, örneğin karşılaştırmalı testle beton kalitesinin sıralanması için. Klorür penetrasyonuna karşı direnç, sürekli hidratasyonun etkileri dahil olmak üzere yaşlanmaya bağlı olduğundan, sıralama da yaşla birlikte değişebilir. Test prosedürü, silanlar gibi yüzey işlemlerine sahip beton için geçerli değildir ve lif içeren beton için geçerli olmayabilir.
• “EN 12390-12 Bölüm 12: Betonun karbonatlaşma direncinin belirlenmesi - Hızlandırılmış karbonatlaşma yöntemi” standardında, karbonatlaşma hızını artıran test koşulları kullanarak betonun karbonatlaşma direncini niceliksel olarak belirleyen bir yöntem açıklanmaktadır. Bir ön koşullandırma süresinden sonra, test, artırılmış karbondioksit seviyesi kullanılarak kontrollü maruz kalma koşulları altında gerçekleştirilir. Referans koşulları altında gerçekleştirilen test, kürlenmeden önce numunenin 28 günlük minimum yaşı, 14 günlük minimum ön koşullandırma süresi ve 70 günlük artırılmış karbondioksit seviyelerine maruz kalma süresi olmak üzere en az 112 gün sürer. Bu prosedür, mevcut beton yapılarda karbonatlaşma derinliklerinin belirlenmesi için bir yöntem değildir.
• “EN 12390-13 Bölüm 13: Basınç altında elastikiyetin kesme modülünün belirlenmesi” standardında, bir yapıdan dökülebilen veya alınabilen sertleştirilmiş betonun basınç altında sekant elastiklik modülünün belirlenmesi için bir yöntem açıklanmaktadır. Test yöntemi, iki sekant elastiklik modülünün belirlenmesine olanak tanır: ilk yüklemede ölçülen başlangıç modülü ve üç yükleme döngüsünden sonra ölçülen stabilize modül.

Bu standart iki farklı test yöntemi içermektedir. Yöntem A hem başlangıç hem de stabilize modüllerin belirlenmesi içindir, Yöntem B ise sadece stabilize modülün belirlenmesi içindir.

Test uygulanırken prensip olarak bir test numunesi eksenel basınç altında yüklenir, gerilimler ve gerinimler kaydedilir ve sekantın gerilim-gerinim eğrisine eğimi ilk yüklemede (sadece Yöntem A) ve üç yükleme döngüsünden sonra (Yöntem A ve B) belirlenir. Sekant eğimi, sıkıştırmada sekant elastisite modülü olarak bilinir. Test numuneleri dökülebilir veya mevcut bir yapıdan alınabilir.

• “EN 12390-14 Bölüm 14: Betonun sertleşme süreci sırasında açığa çıkan ısının belirlenmesi için yarı adiabatik yöntem” standardında, bir laboratuvarda yarı adiabatik koşullarda sertleşme süreci sırasında betonun yaydığı ısının belirlenmesine yönelik bir prosedür açıklanmaktadır. Testin sahada gerçekleştirildiği zamanki prosedür Ek B’de yer almaktadır. Test, betonda gerçekten kullanılan en iri agrega fraksiyonunun beyan edilen değeri 32 mm’den büyük olmayan numuneler için uygundur. Adiabatik, termodinamikte çalışma akışkanında ısı ve kütle kaybının veya kazancının olmadığı haldeki süreçtir.
• “EN 12390-15 Bölüm 15: Betonun sertleşme süreci sırasında açığa çıkan ısının belirlenmesi için adiabatik yöntem” standardında, adiabatik koşullarda sertleşme süreci sırasında betonun yaydığı ısının belirlenmesine yönelik bir prosedür açıklanmaktadır. Test, betonda gerçekten kullanılan en iri agrega fraksiyonunun beyan edilen değeri 32 mm’den büyük olmayan numuneler için uygundur.

Prensip olarak test, numunenin dökülmesinden hemen sonra düzenli aralıklarla adiabatik bir koşulda sertleşme süreci sırasında betondan salınan ısı miktarını belirler. Test, beton numunesinden ısı kaybını en aza indirmek için yapılmış bir adiabatik kalorimetre kullanılarak gerçekleştirilir. Taze karıştırılmış bir beton numunesi, daha sonra adiabatik kalorimetreye sokulan bir kalıba yerleştirilir ve sertleşen betonun iç sıcaklığı ölçülür.

Test, hızlı priz alan çimentolar hariç olmak üzere EN 206 standardında belirtilen tüm çimento türlerini içeren beton için uygundur.

• “EN 12390-16 Bölüm 16: Betonun büzülmesinin belirlenmesi” standardında, kurutma koşullarında beton numunelerinin toplam büzülmesinin belirlenmesine yönelik bir prosedür açıklanmaktadır. Yaşından 24 saat önce meydana gelen ve kısıtlama durumunda önemli genliğe veya sonuçlara yol açabilen olası büzülme veya uzunluk değişimleri, bu standartta yer almayan tamamlayıcı bir prosedüre göre ölçülmesi gerekebilir. Otojen büzülmenin belirlenmesine yönelik basitleştirilmiş bir prosedüre ilişkin bilgiler Ek A’da yer almaktadır. Test, betonda gerçekten kullanılan en iri agrega fraksiyonunun beyan edilen değeri 32 mm’den büyük olmayan numuneler için uygundur.
• “EN 12390-17 Bölüm 17: Basınç altında betonun sürünmesinin belirlenmesi” standardında, sürekli uzunlamasına basınç yüküne maruz bırakılan sertleştirilmiş beton test numunelerinin sürünmesini (toplam sürünme, temel sürünme ve kuruma sürünmesi) belirleme prosedürü açıklanmaktadır. Bu yöntem, betonda gerçekten kullanılan en iri agrega fraksiyonunun beyan edilen değeri 32 mm’den büyük olmayan numuneler için uygundur. Prensip olarak test numuneleri, belirli sıcaklık ve bağıl nem koşullarında sabit basınç yüküne maruz kaldığında uzunluklarında değişiklikler meydana gelir.
• “EN 12390-18 Bölüm 18: Klorür göç katsayısının belirlenmesi” standardında, belirli bir yaştaki sertleştirilmiş beton numunelerinin sabit olmayan durum klorür göç katsayısının elde edilmesi prosedürü açıklanmaktadır. Test prosedürü, betonun tuzlu çözeltiyle zaman içinde herhangi bir etkileşimini hesaba katmaz. Test sonucu, araştırılan betonun klorür penetrasyonuna karşı direnci açısından bir dayanıklılık göstergesidir.

Test prosedürü, silanlar gibi yüzey işlemlerine sahip beton numuneleri için geçerli değildir. Agrega veya diğer gömülü elemanlar (metalik lifler veya iletken parçacıklar gibi) elektriksel olarak iletkense, bu klorür göçünün büyüklüğünü etkiler. Bu gerçek, eşik değerleri belirlenirken dikkate alınır. Agregalar klorür göçünde yarım büyüklük sırası (daha yüksek veya daha düşük) fark oluşturursa, betonlar arasındaki klorür göç değerlerinin karşılaştırılmasını engeller.

Prensip olarak bir beton veya harç numunesi klorür içermeyen ve klorür içeren alkali çözelti arasına yerleştirilir ve klorür iyonlarını beton numunesine yönlendirmek için iki harici elektrot arasına bir elektrik voltajı uygulanır. Belirli bir süre sonra numune bölünür ve serbest klorür iyonlarının penetrasyon derinliği uygun bir renk gösterge solüsyonu kullanılarak belirlenir. Klorür göç katsayısı ölçülen penetrasyon derinliğine, uygulanan voltajın büyüklüğüne ve diğer parametrelere göre hesaplanır.

• “EN 12390-19 Bölüm 19: Elektriksel özdirencin belirlenmesi” standardında, suya doymuş koşullarda betonun elektriksel özdirencini ölçmek için iki yöntem açıklanmaktadır: referans yöntem olan hacimsel yöntem ve yüzey yöntemi. Bu standart, yüzey yöntemini referans-hacimsel yöntem vasıtasıyla kalibre etme prosedürünü içerir. Her iki yöntem de mevcut standardın esaslarına uyulması koşuluyla aynı özdirenç sonucunu verir.

Hacimsel yöntem, döküm numuneler veya çekirdekler için geçerlidir, yüzey yöntemi ise döküm numuneler, çekirdekler ve inşaat sahalarında kullanıma uygundur, ancak bu uygulamaların hepsi bu standartta ele alınmamıştır.

Bu yöntem, geçerli standartların kapsadığı normal beton aralığına uygulanabilir. Metalik bileşenler içeren veya gözenekli agregalarla yapılmış betonları kapsamaz. Mevcut yapılarda donatıların korozyon potansiyelini değerlendirmek için özdirenç kullanımı bu standartta belirtilmemiştir. Mevcut bir yapıdan alınan ve su ile doyurularak ön şartlandırma gerektiren çekirdeklerin test edilmesinde özdirenç kullanımı bu standartta ele alınmamıştır.

• “EN 12390-20 Bölüm 20: Gözenekliliğin belirlenmesi” standardında, herhangi bir tipteki (kalıplanmış, biçilmiş, çekirdekli) veya herhangi bir şekildeki test numuneleri üzerindeki sertleştirilmiş betonun gözenekliliğinin (açık gözenekler) belirlenmesi yöntemi açıklanmaktadır. Bu yöntem, betonda gerçekten kullanılan en iri agrega fraksiyonunun beyan edilen değeri 40 mm’den büyük olmayan numuneler için uygundur. Test yöntemi, hafif agrega içeren beton için geçerli değildir.

Yıllardır çok geniş bir yelpazede gerçekleştirdiği test, ölçüm, analiz ve değerlendirme çalışmaları ile her sektörden işletmelere destek olmaya çalışan kuruluşumuz, bilim ve teknoloji alanında dünyada yaşanan gelişmeleri yakından takip eden ve sürekli kendini geliştiren güçlü bir çalışan kadrosuna sahiptir. Bu çerçevede işletmelere “EN 12390 Sertleştirilmiş betonun test edilmesi” standardına uygun test hizmetleri de verilmektedir.